Drevni grad Budva predstavlja osoben mediteranski spoj pejzažnog, istorijskog i kulturnog sadržaja na jugu istočnog dijela jadranske obale. Kroz svoju dugu istoriju, često rušena i razarana, ona je, kao feniks, uvijek nanovo uspjevala da obnovi svoje okamenjeno lice istrajavajući i brojeći vjekove i milenijume.

   Unutar i u neposrednoj blizini svojih masivnih zidina, Budva krije jedinstven preplet istorije duge preko dva i po milenijuma, što je svrstava među najstarije urbane centre ovog područja, a što potvrđuju antički istorijski izvori, pisani spomenici i bogatstvo pronađenog arheološkog materijala. Nalazeći se na konstantno burnoj granici između Istoka i Zapada, budvanski grad obiluje primjerima raznorodnih kultura koje su se, u ovom izrazito mediteranskom podneblju, međusobno prožimale, nadopunjujući se i stvarajući suštinsku osobenost grada. Tako su se ovdje ukrštale i smjenjivale stare civilizacije i kulture Ilira, Kelta, Grka i Rimljana, u srednjem vijeku Vizantinaca, Slovena, i, kasnije, Mlečana. Istorijski izvori nam otkrivaju da su Enhelejci bili najstarije autohtono stanovništvo Budve. Porijeklo ovog starog balkanskog plemena još uvijek je zagonetno. Enhelejce često pominju kao ilirsko pleme, mada je sigurnije promišljanje o njima kao o plemenu koje se nalazilo u susjedstvu Ilira, sa kojima se, usled istorijskih uslova ujedinjuje. Sofokle prvi u pisanim izvorima pominje Budvu u jednoj od svojih tragedija, nastalih u V vijeku prije nove ere, kao “grad Ilirije” pod nazivom BUTHOE.

   Takođe, u antičko vrijeme, Budvu pominju i Pseudo Skilaks, Apolonije Rodoski, Strabon, Plinije Stariji, Diodor, Apolodor i drugi. Najpoznatiju legendu o postanku Budve iznosi Stefan Vizantinac (VI vijek n.e.), prenoseći navode Filona iz Biblosa (oko I vijeka prije n.e.), a vezuje je za mitsku ličnost Kadma, herosa iz Beotije i osnivača grada Tebe. Ovaj legendarni osnivač grada Budve, je bio sin feničanskog kralja Agenora i kraljice Telefase. Zbog ubistva zmaja, Arejevog sina, Kadmo je sa svojom ženom Harmonijom, u starosti, prognan iz grada Tebe, otišao među Enhelejce prepustivši presto svom unuku Penteju. Pričalo se da je grad Butoe, odnosno Budva, dobio ime po volovima koji su dovukli kola sa Kadmom i Harmonijom u zemlju Ilira. Harmonija je tu rodila sina Ilirija. Predvođeni Kadmom, Enhelejci su pobjedili susjedno ilirsko pleme Ardijeje stavivši se na čelo svih ilirskih plemena. Ostalo je predanje da su supružnici pretvoreni u zmije (crne sa plavim pjegama) tek u ilirskoj zemlji i da je to bila kazna za ubistvo zmaja, te da se u okolini Epidamnosa, današnjeg Drača, ili možda Rizona, današnjeg Risna, nalazi Kadmov i Harmonijin grob, kao dokaz o rasprostranjenosti kulta ovog grčkog herosa u našim primorskim krajevima. Iako se ime Budve povezuje sa legendom o postanku ovog grada, jer na grčkom “bous” znači vo, ime Butua, kao prvobitno ime Budve, određuje se kao ilirski toponim.

   U IV vijeku prije nove ere Budvu kolonizuju Grci, dok sredinom II vijeka prije nove ere, ili, preciznije 168. godine, potpada pod vlast Rima. Prema bogatim arheološkim nalazima nekropole koja je kontinuitet upotrebe zadržala od V vijeka prije nove ere do V vijeka nove ere, o Budvi iz antičkih vremena se može govoriti kao o značajnom trgovinskom središtu, emporionu, u kojem je razmjenjivana ili prodavana grčka roba za domaće ilirske proizvode. U IV vijeku prije nove ere spominje je grčki pisac i geograf Pseudo Skilaks u najstarijem sačuvanom antičkom geografskom spisu “Periplus”, i to kao središte ilirskog plemena Enheleja, a postoje i navodi o naseljavanju grčkih kolonista. U 25. poglavlju navedenog djela Pseudo Skilaks tačno određuje položaj Budve navodeći “... od Budve do grčkog grada Epidamnosa plovi se dan i noć, a putem tri dana”. Po svom urbanističkom sklopu Budva je pripadala tipu “polismatona” koji je u osnovi sadržao sve odlike grčkog urbanizma s glavnom podužom ulicom koja je više sa strane, a ne sredinom grada vodila do glavnog gradskog trga, što je zadržano do danas. Međutim, današnji izgled grada sa zidinama, kao bitnim, fortifikacionim sistemom, u većinom dijelu se vezuje srednjevjekovnu epohu, mada je i u toku kasnijih vremena, krupno razaran i obnavljan, posebno poslije snažnog zemljotresa 1667. godine. Na Crnogorskom primorju, pored Kotora, jedino Budva ima zidine koje cirkulišu skoro oko kompletnog gradskog jezgra koje se sastoji od uskih uličica i malih trgova ili pjaceta.

   U rimsko doba Budvu spominje Plinije Stariji kao “…Butuanum oppidum civium Romanorum”, dok joj ime i položaj nalazimo i na poznatoj rimskoj geografskoj karti iz IV vijeka “Tabuli Pojtingerijani” (“Tabuli Peutingeriani”) na kojoj su predstavljeni svi glavni centri i putevi na prostoru rimskog carstva, od Britanskih ostrva pa do sjeverne Afrike. Poslije propasti Rimskog carstva, dolazi do njegove podjele na Istočno i Zapadno, dok će granica između njih, u području Primorja, upravo biti Budva.

   Nakon razornog zemljotresa koji je zahvatio budvansko područje, godine 518., Budvom počinju da vladaju vizantijski carevi (535.god.), a po Konstantinu Porfirogenitu, vizantijskom caru iz X vijeka, u IX vijeku, tačnije poslije 841.godine trajno počinju da se u njoj nastanjuju Sloveni, mada postoje podaci o nadiranju slovenskih plemena već u VII vijeku. Većinsko romansko stanovništvo se postepeno stapa sa slovenskim namećući pridošlicama hrišćansku vjeru. Kobne 841.godine, Budvu razaraju Saraceni napadnuvši je s mora. Postoje podaci da su je i Avari napadali, pljačkali, pa i nastanjivali, tako da se jedno vrijeme i budvanski zaliv nazivao Avarorum sinus. Vizantijski car Vasilije I ( 867-886 ) istjeruje Arabljane sa istočnih obala južnog Jadrana. Svjedočanstvo relativno brzog oporavka Budve i njenog uspona u X i XI vijeku je podatak da je između 1089.godine i sredine XII vijeka postala episkopsko središte sa katedralnom crkvom Sv. Ivana Krstitelja, a kao takva bila i jedan od predmeta spora između barske i dubrovačke arhiepiskopije.

   Pored Raške, prvog centra slovenske srpske države, u XI vijeku se formira i Zeta, bivši Dioklion (Duklja), zahvatavši oblast stare rimske provincije Prevalitane u okviru koje se nalazila i Budva.

   Između 1184. i 1186.godine grad potpada pod vlast države Nemanjića i u njenom sastavu se nalazi sve do sredine XIV vijeka kada prelazi u ruke Balšića. Za vrijeme Nemanjića, odnosno vlasti Cara Dušana (prva pol. XIV vijeka), nastaje »Statut grada Budve«, kao prvi zakonodavni akt koji je Budvi obezbjeđivao izvjesnu samostalnost. U drugoj polovini XIV i početkom XV vijeka njome nakratko upravljaju, prvo Balšići, pa Radič Crnojević, pa Sandalj Hranić i, na kraju, Đurđe Stracimirović. Nakon smrti Đurđa Stracimirovića, Budva prelazi u ruke Mlečana koji je 1403. ustupaju Balši III, pod čijom se upravom sa manjim prekidima nalazila sve do 1419. godine, kada je ponovo preuzimaju Mlečani. Kratko vrijeme je u svojoj vlasti drži i despot Đurađ Branković, da bi 1442. konačno pripala Veneciji pod kojom ostaje sve do pada Republike 1797.godine. U periodu mletačke vlasti u Budvi je izgrađeno malo brodogradilište za gradnju manjih brodova za obalnu plovidbu.

   Najkarakterističniji antički i srednjevjekovni nazivi za Budvu su: Buthoe, Budua, Butua, Butoba, Budova i Civitas Antiqua, odnosno Stari grad.

   Od vremena mletačke vlasti u gradu se počinju podizati dvospretne i trospratne kuće izgrađene od domaćeg kamena, sa dekorativnim elementima renesansnog i baroknog prizvuka na prozorima gornjih spratova. U jugoistočnom dijelu grada, povezana sa ostalim dijelom bedema, uzdiže se Citadela, odnosno Kaštel Sv. Marije,. Ona je predstavljala glavno gradsko odbrambeno uporište, a u pisanim izvorima prvi put se pominje 1425. godine.

    Od 1797. do 1806.godine Budva se nalazi pod okupacijom Austrije, pa zatim, od 1806. do 1807, njome vlada rusko crnogorska uprava, da bi se između 1807. i 1813. našla pod francuskom okupacijom, a onda, ponovo, pod austrijskom, pod kojom ostaje sve do 1918.godine, kada je oslobađa Srpska i Crnogorska vojska. Drugi svjetski rat odnosi brojne žrtve iz ovog kraja u borbama protiv fašističkih zavojevača. Konačno, 22. novembra 1944., Budva biva trajno oslobođena.

   Od kulturnoistorijskih spomenika vezanih za budvanski Stari grad valja pomenuti: pilone, odnosno kapiju antičke Budve koja datira iz VI v. prije n.e., ostatke antičke nekropole sa neobično bogatim pokretnim arheološkim nalazima, rimske kapitele, rimske i ranohrišćanske mozaike, rimske terme, srednjevjekovne zidine sa Citadelom u okviru koje se danas, u toku ljetnih mjeseci odvija bogat kulturni život u vidu programa koji čine teatarska, muzička i baletska izvođenja. Posebnu kulturno – istorijsku dragocjenost Budve čine brojni sakralni spomenici. To su ostaci arhitekture ranohrišćanske bazilike sa kraja V vijeka nove ere, katedralna crkva Sv. Ivana koja svoje porijeklo vezuje za VII vijek, crkva Santa Maria in punta iz 840.godine u kojoj se, takođe u ljetnim mjesecima, odvija bogat likovni i muzički program, crkva Sv. Save Osvećenog iz XII vijeka, ostaci crkve Santa Marija de Kastelo na Citadeli (XII do XIV vijek) i crkva Sv. Trojice iz 1804.godine, ispred koje se nalazi grob našeg poznatog književnog velikana, budvanina Stefana Mitrova Ljubiše (1824-1878). Posebna znamenitost, svetinja i zaštitnica grada je ikona sa predstavom Bogoridice sa Hristom, ili tzv. “Budvanska Gospa” koja potiče sa kraja XIV vijeka.